Еден од најгласните критичари на меѓународните договори што Македонија ги склучи со соседите, а кои според правни експерти предизвикаа повеќе штета отколку корист, е професорот по меѓународно право на Институтот за политички студии во Белград – Игор Јанев. Според него, токму тие договори, прво со Бугарија, а потоа и со Грција, се покажале како проблематични и по форма, и по содржина, но особено поради условите и притисоците под кои биле прифатени.
Зошто раскинување на Преспанскиот договор?
Јанев повеќе години предупредува дека Преспанската спогодба е главниот извор на идентитетските проблеми и опасностите за македонскиот народ. Неговото мислење е дека единствен начин за прекин на процесот на асимилација е поништување на оваа спогодба и враќање на уставното име – Република Македонија.
По евентуално раскинување, професорот предлага веднаш да се извести генералниот секретар на ООН за одлуката и договорот да се избрише од регистарот. Следниот чекор би бил иницирање предлог-резолуција во Генералното собрание на ООН за земјата да продолжи да членува под името „Република Македонија“.
Очекувани реакции и ограничувања
Јанев предвидува дека Грција ќе реагира и ќе побара од Советот за безбедност (со поддршка од САД, Франција и Британија) да се прогласи дека раскинувањето на договорот претставува закана за регионалната стабилност. Сепак, според него, Советот има многу ограничени можности – ниту може да врати стара референца како БЈРМ, ниту има надлежност да ја принуди Македонија да склучи нов договор. Дополнително, Русија и Кина, кои ја бранат доктрината за апсолутен државен суверенитет, не би дозволиле вакво мешање во внатрешните прашања.
Генералното собрание како клучна арена
Според професорот, конечната одлука за името може да ја донесе само Генералното собрание на ООН, каде што за прашањето е доволно просто мнозинство од присутните земји. Тој посочува дека дури и ако иницијативата не успее од прва, може да се повторува секоја година, сè додека не се изгласа враќањето на уставното име.
Потреба од експертски тим
Јанев нагласува дека Македонија мора да изгради силен и стручeн дипломатски тим за да ја изведе оваа сложена мисија. Тој нуди и лично да се вклучи со своето искуство, но изразува сомнеж во капацитетот на актуелниот дипломатски кадар. Враќањето на името „Република Македонија“, според него, би ставило крај на обидите за грчка и бугарска асимилација.
Меѓународна пракса
Во светот има бројни примери кога држави се повлекле од меѓународни договори – Аргентина го раскина договорот со Велика Британија за Фолкландските Острови, САД се повлекоа од договорот „Отворено небо“, а Русија од договорот за контрола на нуклеарното оружје. Тоа покажува дека меѓународните договори не се вечни и неприкосновени, туку зависат од околностите и од тоа дали им служат на интересите на граѓаните.
Заклучок
Јанев смета дека идентитетските договори по дефиниција се нелегални, бидејќи задираат во строго внатрешни прашања на една држава. Затоа, Македонија има целосно право да ја поништи Преспанската спогодба и да го врати своето уставно име. На тој начин, државата би ја заштитила својата сувереност и би обезбедила иднина во која идентитетот нема да биде предмет на надворешни компромиси.
Оваа анализа и предупредувања професорот Јанев ги изнесе во 2023 година за „Нова Македонија“.
